Malatya il topraklarının % 45’i dağlardan % 42’si plato ve yaylalardan ve % 13’ü ovalardan ibârettir.İlin yüzey şekilleri kuzey, batı ve güneydeki dağlık alanlarla, orta ve doğu kesimdeki düzlüklerden oluşur. Kuzeyde doruğu il sınırları dışında kalan Yama Dağı ile bu dağın güney uzantısı olan ve Hasbek Tepesinde 2.310 m’ye yükselen Ayran Dağı ve Göl Dağı (2.402 m), kuzeybatıda Leylek Dağı (2.052 m), batıda Akçababaçalı Tepesinde 2.164 m’ye erişen Akçababa Dağı yer alır. Güneybatı, güney ve güneydoğuda ili boydan boya Güneydoğu Toroslar’a bağlayan dağlar sıralanır. Nurhak Dağının kuzeydoğu uzantıları, ilin güneybatısına sokulur. İlin güneyinde doğal sınır oluşturan Malatya Dağlarının başlıca yükseltileri Bozdağ (2.581 m) ve Beydağı (2.545 m)’dır. Genellikle step görünümlü olan bu dağlarda orman örtüsüne pek rastlanmaz.İlin orta ve doğu kesiminde ise Malatya Ovası yer alır.Malatya Ovası: Kuzey ve güneydeki dağ sıraları arasında Doğu Anadolu’nun en geniş düzlüğüdür. Ortalama yüksekliği 900 m, yüzölçümü 830 km2dir. Tohma, Sultan Suyu ve Fırat arasında kalan geniş alanı kaplar. Üçgeni andırır.Doğanşehir Ovası: Sürgü Ovası, İzoli Ovaları, Mığdı Düzü, Yazıhan Düzü, Tokma Suyunun kuzeyindedir. Arguvan, Diştrik, Çapıtlı, Mandara, Tafta, Akçadağ, Erhaç, Arga Yazısı, Ören Yazısı başlıca düzlükleridir.

Malatya Ovasını sulayan bütün akarsular Fırat’ın kollarını meydana getirir. Çok geniş bir su toplama alanı olan Fırat, Elazığ ile sınırı çizer. Başlıca akarsuları Tohma Suyu, Arapkir Çayı, Derme Suyu, Hatun Suyu, Dilek Suyu, Kuru Çay, Horata Çayı, Orduzu Suyu, Sürgü Suyu, Sultan Suyu ve Dipsiz Çaydır. Tohma Suyu: Malatya’nın Fırat nehrinden sonra en büyük akarsuyudur. Yaz kış suyu boldur.

   Fırat Irmağının günümüzde Karakaya Baraj Gölünün suları altında kalan bir bölümü, ilin doğu ve güneydoğusundaki doğal sınırı oluşturur. İl topraklarının sularını, hepsi Fırat’a katılan birçok akarsu ile bunların kolları toplar. Başlıcaları Kuruçay, Tohma Suyu ile onun bir kolu olan Sultan Suyu ve Göksu’nun kollarından Sürgü Çayıdır. Pütürge’nin goğusunda, Diyarbakır sınırında enerji üretme amacıyla kurulan Karakaya Barajı’nın ardında oluşan yapay göl, Pütürge ve Doğanyol ilçeleriyle Malatya Ovasında bazı tarım alanlarının sular altında kalmasına yol açmıştır. Tohma Suyu ve Sürgü Çayı üzerindeki Medik ve Sürgü barajları sulama amaçlıdır. Gene sulama amaçlı Polat Barajı’nın hizmete giriş tarihi 1989’dur.   

   Malatya’nın, kendi adını taşıyan ovanın güney kenarında, yüksek dağlar eteğinde kurulması; bu dağların tabii su deposu olmasıyla ilgilidir. Kaynakların en verimlisi, şehrin 12km. güneybatısında, Derme Suyunun başlangıcındaki Pınarbaşı’dır. Buradan başlayarak kuzeydoğuya doğru, Eski Malatya ilerisine kadar uzanan alan, hemen aralıksız bir bağ ve bahçe şeridi meydana getirir. Ovada, susuz bozkırlar vardır. Şehri çevreleyen dağlar da, ormanları yüzyıllarca önce yok edildiği için, çıplaktır. Bugünkü Malatya, bu yeşillik şeridinde, XIX. yy.da, köy ve kasabaların biraraya gelmesiyle oluşmuştur. Bugünkü şehrin çekirdeğini, Eski Malatya’nın yazlığı olan Aspuzu meydana getirir; bunun batısında Tecde, Barguzu, Kılayık, Çermikli (sonradan verilen adla İsmetpaşa; bugün ilçe merkezi Yeşilyurt), Gündüzbey (veya Kündübey), sonradan birer dış mahalle olarak şehre eklendi. Bu yerleşme noktalarını birleştiren ekseni, Beydağı eteğine paralel olarak doğu-batı doğrultusunda uzanan bir cadde meydana getirir.

Eski Malatya üzerinden gelen Sivas-Samsun yolu, bu caddeye doğu ucunda birleşir. Şehir uzun süre bu eksen boyunda gelişti ve Cumhuriyet döneminde yapılan demiryolunun, şehrin 4km. kuzeyde bulunan istasyonuna inen yeni cadde, ayrı bir gelişme ekseni yarattı. Şehrin gelişmesinde, 1931’de yapılan Fevzipaşa – Malatya ve 1937’de yapılan Sivas – Malatya demiryolu ve karayolu önemli bir etken oldu. Şehirde çeşitli fabrikalar kuruldu. Bunların başında, 1939’da açılan Sümerbank Pamuklu Dokuma fabrikası ile 1956’da çalışmaya başlayan Şeker fabrikası gelir. Malatya’da ayrıca bir tütün-sigara fabrikası, kiremit fabrikaları, kayısı işleme fabrikaları, değirmencilik sanayii ve konfeksiyon sanayii de vardır. Malatya, çevresinin çeşitli tarım ürünleri (tahıl, baklagiller, başta kayısı olmak üzere çeşitli meyveler, deri vb.) için canlı bir ticaret merkezidir. Cumhuriyet dönemi başında 20.000’i bulmayan şehir nüfusunun, bugün 450.000’i aşmasıyla Malatya, Türkiye’nin hızla büyüyen bir şehri durumuna gelmiştir. 1948’de 44 mahalle içinde 5.000 evi vardı, bugün ise merkezde 163 mahallesi ile gelişmesini sürdürmektedir.

Kaynaklar: Meydan Larousse – Ana Britannica